Kunst en geschiedenis

Onlangs deed ik thuis een shockerende bekentenis: eigenlijk hou ik helemaal niet van kunst. Desondanks ging ik mee naar de tentoonstelling “Moderne Zeiten” in de Neue Nationalgalerie in Berlijn. 

Hier weten ze hoe ze mij moeten interesseren: combineer kunst met geschiedenis! “Moderne Zeiten” geeft een overzicht van kunstwerken uit de collectie van het museum uit de periode 1900-1945. In elke ruimte van het schitterende gebouw van Mies van der Rohe staat een thema of tijdspanne centraal. Een tekst op de muur verhaalt steeds heel in het kort de historische context. De audiotour haakte hierbij aan door individuele kunstwerken in die context te plaatsen. Het was of ik een reis maakte door het Europa van een eeuw geleden. 

Grote indruk maakte de zaal over het interbellum op mij. Heftige schilderijen toonden het gevoel van ontreddering en vernedering in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog, maar ook onverholen kritiek op het opkomende nazisme. Vooral “Die Skatspieler” van Otto Dix - je ziet het hierboven - heb ik lang staan bekijken. De kaartspelers op dit tafereel zijn met krankzinnige verminkingen uit de strijd gekomen, maar stralen nog steeds een even krankzinnige strijdlust uit. Het is duidelijk hoe belachelijk Dix die houding vond. En niet verwonderlijk dat hij later door de nazi’s in de hoek van de “entartete Kunst” werd gezet.

Ook het schilderij "Abend über Berlin" vond ik schitterend. En verontrustend. Twee mannen en drie vrouwen aan een tafel op een dakterras, uitkijkend over Potsdam. De plek waar ze zijn en het tafellinnen schijnen luxe. Op de tafel ligt echter alleen wat brood en fruit – te weinig voor alle vier – en hun blikken staan zorgelijk. De naam van de kunstenares ben ik kwijt, maar het beeld van deze mensen staat nog op mijn netvlies. 

Ik voelde me onderdeel van hun tijd. De presentatie van kunst en geschiedenis als een geheel werkt als een teletijdmachine – eindelijk heb ik zo’n apparaat gevonden! Toch kan ik me ook niet aan het idee onttrekken dat mijn gevoel daarnaast veroorzaakt werd door de parallellen van die tijd met de onze. Daar kun je belerend op wijzen, maar dat maakt meestal weinig indruk. Deze combinatie van feiten uit de geschiedenis met het gevoel uit de kunst maakt de boodschap onontkoombaar. 

“Moderne Zeiten” kun je nog zien tot 3 oktober 2011. Een goed excuus om naar Berlijn te gaan!