Egypte & Napoleon

Twee eeuwen geleden nam Napoleon een wetenschappelijke expeditie mee naar Egypte. De kennis die ze verzamelde kwam later uit in een encyclopedie: de "Description de l'Égypte". Teylers Museum kocht destijds meteen een eerste druk. Die staat in de tentoonstelling Egypte & Napoleon centraal. Maar welk verhaal vertelt deze “Description” eigenlijk? 

In 1798 viel Napoleon Egypte binnen. Hij had net Italië onderworpen en zag de verovering van Egypte als de volgende stap in de richting van een wereldrijk à la Alexander de Grote. Met 35.000 soldaten – na Italië nog in dikke wollen uniformen gekleed – voer hij naar de overkant van de Middellandse Zee. In een mum van tijd hadden ze De Nijldelta veroverd.

Meer dan 160 wetenschappers, technici en kunstenaars bevonden zich ook in Napoleons gevolg. Zij verzamelden onder andere archeologische, biologische en antropologische kennis, vaak terwijl de kogels om hun oren floten. Ze verzamelden ook voorwerpen. De steen van Rosetta, bijvoorbeeld, die Champollion twintig jaar later hielp de hiërogliefen te ontcijferen. In een verlaten paleis in Caïro stichtten de Fransen het Institut de l’Égypte, waar ze alles samen brachten. 

Na een jaar haastte Napoleon zich terug naar Frankrijk, waar hij de kans rook om de macht nu helemaal naar zich toe te trekken. Zijn troepen en wetenschappers bleven nog twee jaar in Egypte. Nadat ze door de Turken en de Engelsen definitief waren verslagen, moesten ze bedelen om een terugtocht op de Engelse schepen. 

 Terug in Frankrijk ontstond het idee alle vergaarde kennis uit te geven in boekvorm. In ruil voor hun terugtocht hadden de wetenschappers al hun aanwinsten bij de Engelsen in moeten leveren, maar hun aantekeningen hadden ze mogen houden. 43 auteurs, 284 graveurs en 6 drukkers produceerden samen 23 boekdelen in grootformaat: de “Description de l’Égypte” . Lang niet iedereen die aan de boeken werkte, had zelf in Egypte onderzoek gedaan. De encyclopedie wemelde dan ook van de fouten. Toch werd die zo goed verkocht dat ze nog een paar keer werd herdrukt. 

De “Description” ontketende een ware Egypte-gekte in Europa. Romantische schilderijen toonden exotische paleistaferelen, bij voorkeur met naakte vrouwen. Gewaden en hoofddeksels geïnspireerd op oosterse kleding raakten in de mode en serviesgoed werd met Egyptische motieven versierd. Europa was al langer gefascineerd geweest door de Egyptische cultuur, die bijvoorbeeld bijzondere wijsheid zou bevatten over de dood. Maar nu kwam voor het eerst een heleboel kennis van het land voor een breed publiek beschikbaar. 

De Egypte-manie was niet zo maar een mode, maar doelbewuste koloniale beeldvorming. Dat schreef literatuurwetenschapper Edward Said in zijn invloedrijke boek “Orientalism” (1978). De “Description” is volgens hem een schoolvoorbeeld van die beeldvorming. Het Oosten werd erin neergezet als vrouwelijk, irrationeel, despotisch, gestagneerd. Daar ontbrak alles dat het Westen – mannelijk, rationeel, democratisch, progressief – zo waardevol maakte. Een goed excuus om zo’n werelddeel te veroveren en er “beschaving” te brengen. 

De tentoonstelling zwijgt hierover in alle talen. Maakt dat de tentoonstelling tot een onderdeel van dat zo bekritiseerde oriëntalisme? Die vraag rees in het groepje studenten en promovendi van de VU waarmee ik de tentoonstelling bezocht. De marketingafdeling van het museum laat er geen misverstand over bestaan: door de adembenemende prenten, schitterende sieraden en wonderlijke mummies zouden wij ons als bezoekers even in Egypte wanen. Zo mikt Teylers beslist op een ouderwetse fascinatie voor het Oosten. Nergens in de tentoonstelling worden vragen gesteld bij het beeld dat de encyclopedie ons voorspiegelt. Hoe heeft dat ons westerse idee van het Oosten, zijn geschiedenis en zijn bevolking bijvoorbeeld beïnvloed? En wat vonden en vinden de Egyptenaren van de “Description”? Toch een gemiste kans.

Ook naar Egypte & Napoleon? De tentoonstelling is nog tot en met 8 mei 2011 te zien in Teylers Museum in Haarlem. Ga zo mogelijk mee met een rondleiding: dan kom je ook in de oude bibliotheek (waar anders geen publiek wordt toegelaten) en blader je met de gids door een deel van de echte “Description”.